YETKİLİ BİR KOLTUKTA VERİMLİ KALMA SÜRESİ

Bir insanın yetkili bir koltukta (örneğin bir belediye başkanı, genel müdür, müsteşar, rektör, milletvekili vb.) kaç yıl görevde kalmasının verimlilik, yenilikçilik, etik davranış ve topluma katkı açısından ideal olduğu sorusu; yalnızca siyasal ya da yönetsel değil, aynı zamanda biyolojik, psikolojik ve sosyolojik boyutları da olan bir meseledir.

Aşağıda bu konu, biyolojik ve psikolojik açıdan, ardından da genel bir değerlendirme ile açıklanmıştır:

1. Biyolojik Açıdan İnceleme

İnsan beyninin karar alma, yenilik üretme ve adaptasyon yeteneği yaşla birlikte değişir. Bu durum yöneticilerin görev süresine doğrudan etki eder.

A. Beyin Plastisitesi (Zihinsel Esneklik)

• Genç yaşlarda (25-45) beyin yeni bilgilere daha açıktır, öğrenme hızı yüksektir.

• Orta yaşlarda (45-65) deneyim artar ama esneklik azalabilir.

• 65 yaş sonrası özellikle prefrontal korteks (karar verme ve planlama bölgesi- 25 yaşına kadar tam gelişmez) yavaşlamaya başlar. Bu durum, özellikle yeni durumlara uyum sağlama, risk analizi ve strateji geliştirme açısından zorluk yaratabilir.

B. Hormonlar ve Biyolojik Ritim

• Testosteron, dopamin, kortizol gibi hormonlar liderlik, rekabet, yenilikçilik ve stres yönetimiyle doğrudan ilgilidir.

• Yaş ilerledikçe bu hormonların seviyelerinde düşüş olur. Bu da karar alma cesaretini ve motivasyonu azaltabilir.

C. Nörolojik Yorgunluk (Mental Fatigue)

• Sürekli yüksek sorumluluk ve stres altında çalışan bir kişinin beyin fonksiyonları zamanla "karar yorgunluğu" yaşar.

• Bu da "her şeyi otomatiğe bağlamak", değişimden kaçmak, risk almamak gibi davranışlara neden olur.

2. Psikolojik ve Sosyolojik Açıdan İnceleme

A. Güç Zehirlenmesi (Power Corrupts)

• Uzun süre koltukta kalan bireylerde “yenilmezlik algısı” ve “dokunulmazlık hissi” gelişebilir.

• Bu da empati kaybı, otoriterleşme, eleştiriye kapanma gibi durumlara neden olur.

B. Konfor Alanı Etkisi

• İnsan beyni alıştığı düzeni korumak ister. Yetkili kişiler uzun süre görevde kaldıkça, sistemin dışına çıkmak istemezler.

• Bu da reform yapma cesaretini azaltır, statükoculuğu artırır.

C. Kurumsal Körlük

• Aynı kişilerin uzun süreli liderliği, kurumun dışa kapanmasına ve iç denetim mekanizmalarının zayıflamasına yol açar.

3. Kaç Yıl Faydalı Olunabilir? (Bilimsel Yorum)

Bilimsel literatür, yöneticilerin ortalama 6-10 yıl arası bir süre boyunca:

• Hem tecrübeyi biriktirme,

• Hem yeniliğe açık olma,

• Hem de motivasyonunu koruma açısından optimal performans sergileyebileceğini belirtir.

Ancak 10 yılı aşan görevlerde:

• Zihinsel yenilenme düşer,

• Risk alma ve reform yapma isteği azalır,

• Sosyal çevreyle ilişki biçimi yozlaşabilir.

4. Önerilen Model (Biyolojik Temelli Görev Süresi)

Yaş Grubu	Görev Süresi Önerisi	Gerekçe
30-45	2 dönem (8-10 yıl)	Zihinsel esneklik ve yenilikçilik yüksek
45-60	1 dönem (4-6 yıl)	Tecrübe var ama esneklik azalıyor
60+	1 kısa dönem (2-4 yıl)	Deneyim aktarımı için ama sürdürülebilir değil

Sonuç

Yetkili bir koltukta çok uzun süre kalmak, kişinin biyolojik olarak yenilik üretme kapasitesini azaltır, psikolojik olarak da otoriterleşme ve empati kaybına neden olur. Bu yüzden:

• Görev süreleri belirli dönemlerle sınırlandırılmalı,

• Kurumlar içinde dönüşümlü liderlik ve gençleşme teşvik edilmelidir,

• Liderlerin belirli aralıklarla psikolojik ve nörolojik değerlendirmelerden geçmesi bile sistemli bir uygulama haline getirilebilir.

Burada yapılan açıklamalar dikkate alınarak, her kademedeki ve yetkideki yöneticilerimizi belirlemeliyiz. ABD de bir başkan ne kadar başarılı olursa olsun en fazla 2 dönem yani toplam 8 yıl görev yapabilir. İlerlemek isteyen ve demokratik bir ortamda özgürce yaşamak isteyen Milletler bu durumu göz ardı etmemelidir. (Temmuz-2025)

Dr. Mustafa KORÇAK, DPT Uzmanı – Denizcilik E. Müsteşarı

Kaynaklar:

• Daniel J. Levitin – “Successful Aging” (Başarılı Yaşlanma)

Beyin yaşlandıkça karar alma esnekliği, bilişsel yenilik üretme kapasitesi azalır. 45 yaş sonrası “bilişsel tutuculuk” artabilir.

• Elkhonon Goldberg – “The Executive Brain”

Beynin ön korteksi (özellikle prefrontal korteks), karar alma, stratejik planlama ve yenilikçilikte merkezdir. Bu bölge yaşla birlikte esnekliğini yitirir.

• McKinsey & Company – Leadership at Different Life Stages (Makale)

Liderlerin bilişsel performansı ve yenilik kapasitesi yaşla birlikte değişir; 50 yaş sonrası “riskten kaçınma” eğilimi belirginleşir.

• David Owen & Jonathan Davidson – “Hubris Syndrome: An Acquired Personality Disorder?”

Uzun süre iktidarda kalmak, kişide “hubris sendromu” (kibir zehirlenmesi) yaratabilir. Karar alma bozulur, eleştiriye kapalılık artar.

• Robert K. Greenleaf – “Servant Leadership”

Gerçek lider koltuğundan değil, hizmet anlayışından güç alır. Koltukla özdeşleşmek, yozlaşmayı doğurur.

• Dacher Keltner – “The Power Paradox”

Güç, başta etik davranışı besler ama süre uzadıkça bireyde empati azalır, kendine hizmet etmeye başlar.

• Fareed Zakaria – “The Future of Freedom”

Demokratik sistemlerde görev sürelerinin sınırlanması, yozlaşmanın ve kişisel iktidar ağlarının önüne geçer.

• Transparency International Raporları

Yolsuzluk eğilimleri, özellikle uzun süre görevde kalan kişilerde ve denetimsiz pozisyonlarda artar.

• OECD Governance Studies: Leadership for Senior Civil Servants (2009)

İdeal görev süresi genellikle 6–10 yıl olarak belirtilir. Sonrası durağanlık, kurumsal körlük ve statükoculuğa yol açar.

• ABD Başkanlık Sistemi: Maksimum 2 dönem (8 yıl) sınırı anayasal güvence altındadır.

• Avrupa Kamu Yönetimi: Almanya, Fransa, Hollanda gibi ülkelerde kamu bürokrasisinde rotasyon ve görev sınırlamalarıyla kurumsal canlılık korunur.

• Türk Anayasa Hukuku ve Siyasi Partiler Kanunu: Süre sınırlaması olmamakla birlikte, uygulamada uzun görev süreleri sıkça tartışma yaratmaktadır.